Madeniyet

Mayıs 2015

İnsanoğlu yeryüzüne inip de ilk karnı acıkınca yemeye çalıştığı meyvelerden bu yana en önemli ihtiyacının karnını doyurmak olduğunu anladı. Sonra vahşi hayvanların saldırısına uğradı, o zaman da barınma ihtiyacı hissetti. Buz devirleri geldi, ısınması gerektiğini gördü; önce etini yemek için vurduğu hayvanların postunu giydi. Sonra ateşi icat etti. Ve sonra gördü ki, ihtiyacı olan her şey bu dünyada mevcut.

Birikim yapmaya başladı. Kışları pek hayvan bulamıyor, meyve sebze edinemiyordu. Kışlık yiyeceklerini depoladı. Anlaşmazlıklar yaşadı, kabilelere ayrıldı. Başka başka kabileler meydana çıktı. Sonra, o kabilelerden biri bir kış acıkınca ötekine saldırdı. Hayvanları vurmak için kullandığı silahları kullandı bu saldırıda. Bütün kışlık mallarını yağmaladı, fena darp ettiler bu saldırıda. Belki ölen bile vardı.

Sonra saldırıya uğrayan kabile intikam yemini etti. O kış, aç kaldıkları yetmezmiş gibi bir de hastalıkla boğuştular. Toplam nüfuslarının neredeyse üçte biri o kış ölmüştü. Güçsüz kaldıklarından düşman kabileden uzak duruyorlar, mağaralarını değiştiriyorlar ve bir yaz yine hazırlık yapıyorlardı. Ancak kışlık yiyeceği biriktirirken korkuyorlardı yine saldırıya uğramaktan.

İçlerinde bir babayiğit vardı ki, geçen kış olanlar sırasında nerelerdeydi? “Hayır” dedi. “Yerimizi değiştirmeyeceğiz” diye diretti. Daha iyi silahlar yaptılar, mağaranın etrafına duvar çektiler, tuzaklar kurdular. Sonra düşman kabileye saldırıp gözdağı verdiler. Düşman kabile de biliyor ya onlardan güçlü olduğunu, bir gün sonra bütün hazırlıkları yapıp saldırdılar düşmanlarının üzerine. Kayıpları daha ağır oldu. Oturup anlaştılar: “Bak arkadaş, şu ilerideki nehir sınır olsun, sen benim tarafıma geçme, ben de senin tarafına…”

Aradan iki yıl geçmişti, balık yemeği keşfettiler ve o sınır derede avlandılar. Sivriltilmiş çubuklarla balıklara vuruyorlardı ki, balık da ne balık, birinden üç kişi doyuyordu. Derken o dere de anlaşmazlığa düştü. İstemediler öteki avlansın o derede… Yine bir savaş çıktı. Açgözlülük bu ya, ben en çok doyayım istiyor her biri.

Demir Çağı’na girilirken biri dağında demir yatağı buldu. Hayvanları daha iyi avlamak, ilk vuruşta öldürmek için demiri kullandı. Öteki fark etti demiri, kendi dağına baktı, demir yok. Yine saldırdı.

***************

İşte dünya kavgası böyle gelişti.

İnsanoğlu hep daha iyiyi aradı. Yeryüzündeki binlerce madene ulaştı, sonra da bu madenlerin ne işe yaradığını buldu. Ama en karası, kara kış gecelerinde üşümesin diye kullandığı kara kömürler oldu.

İşte o demirin savaşı gibi kömürün savaşı yapıldı yüzyıllarca. Alsas-Loren meselesi, Birinci Dünya Savaşı öncesinde Fransız-Alman geriliminin önemli başlıklarından birini oluşturdu. O iki kabile belki Fransa ve Almanya idi de Birinci Dünya Savaşı’nda Alsas-Loren için de vurdular birbirlerini.¹

Yine aynı dönemlerde petrol bulunmuştu. Fransa Başbakanı Georges Clemenceau, Birinci Dünya Savaşı sırasında petrolün ordular için kan kadar gerekli olduğunu söylemişti.² Bugün de böyle söyleniyor.

Peki, bir avuç kömür, bir damla insan kanından daha mı değerlidir?

İnsanoğlu belli ki dünyalık bazı şeyleri insan kanından daha değerli görmüştür. Lidyalılardan beri de para eden her şeyi… Ama ya insan canı?

Evet, bu cevherler bizim millî değerlerimiz. Bunları işlettikçe zenginleşip, muasırlaşacağız belki. Ama bunları nasıl değerlendireceğiz?

Soma maden kazasında, işçilerin aldıkları maaşlar ortada. Ancak köle gibi çalışıp köle gibi yaşamaya yeter para bu para. Peki patronlar ne kazanıyor? Niçin daha fazla para veremiyor bu işçilere? Eğer, bir işçiye 1.500 değil de 2.500 lira para verirse zarar mı edecek kömür ocağının sahibi?

Evet, Manisa-Soma için 1.500 lira büyük para belki. İşsizliği, topraksızlığı, hayvansızlığı hesaba katarsanız çok daha büyük bir para eder bu meblağ. Ama bir ay ancak ucu ucuna gelir. Çünkü bizim insanımız artık ayı ucu ucuna getirebilmeye hasret kalmıştır. Onun için büyük paradır bu para.

Soma’da gördüklerimiz, sıcaklık uyarı sisteminin kapatıldığını gösteriyordu.³ “İşçiler burada tehlike olduğunu bilmesin, zaten zırt bırt ötüyor bu cihaz da… Olmaz bir şey…” oldu bir şey. Bir değil, 301 şey oldu.⁴ Sonra Zonguldak’ta bir madene giren gazeteciler, kapının kilitli olduğunu, işçilerin içeride bulunduğunu görüntüledi. İnternette var fotoğrafları. İşçiler erken çıkmasın diye kilitlenmişler oraya.⁵

Bu hafta da Karaman’da gördük bu tabloyu. Maden çavuşu gelmiş adamın evine: “Ya gelir bu şartlarla çalışırsın ya da bir daha hiçbir madende çalışamazsın,” demiş.⁶ Mecbur çalışmaya gitmiş o madenci de… Nedir bu şartlar? “Ulaşımınızı siz kendiniz sağlayacaksınız. Yemeğinizi evden getirip madende yiyeceksiniz.” Niye böyle dedi çavuş? Yer altında çalışan kömür işçilerinin ücretleri, asgari ücretin en az iki katına çıkarıldı.⁷ Maden sahibi zarar etmesin diye.

İyi, hoş da bir maden sahibi ne kazanıyor, bir işçi ne kazandırıyor?

46Medya.com’un haberine göre,⁸ işçinin biri günde 25 vagon kömür çıkarıyor ve bu vagonun içindeki kömürün ederi (devlete satış fiyatı) 300 lira. Yani daha Türkçesi şu demek: bir işçi yaklaşık olarak 4 işçinin aylık maaşını bir günde çıkarıyor.

Dünyadaki emsalleri neler bu maden işçiliğinin?

Kanal A haber internet sitesinin 17 Mayıs tarihli haberinde, madencilik ve kaynak sektöründe çalışanların farklı ülkelerdeki maaşları yazıyor.⁹ Komple buraya yapıştırmaya gerek yok. Bir gelişmiş, bir az gelişmiş ve bir gelişmemiş ülke yazıyorum. Mesela, petrol fiyatında bizim ardımızdan dünya ikincisi olan Norveç’te yerli madenci yıllık 158 bin dolar, yabancı madenci ise 121 bin doların üzerinde kazanıyor. Bir dönemlerin popüler sorusu olan “Malezya mı oluyoruz”un Malezya’sında yerli madenciler 43 bin dolar, yabancı madenciler 137 bin dolara çalışıyor. Afrika’nın fakir ülkesi Mozambik’te yerli madenciler 45 bin dolar, yabancılar 116 bin dolar kazanıyor¹⁰.

Bizde de yabancı madenciler var. Mesela Bartın’ın Amasra ilçesindeki Çinli madencileri Sadık Güleç, Al Jazeera Dergisi’nin Mayıs 2014 sayısında haber yapmıştı.¹¹ Ne kadar para biriktirdiklerini söylemiyorlar,¹² çünkü söylerlerse Çin’de mafyanın peşlerine düşmesinden korkuyorlar. Ama hemen hemen hepsinin dönünce bir işletme açma hayali var. Yeri gelmişken Çin’de yerli madenciler 51 bin 400 dolar kazanıyormuş. Burada kazandığı para daha fazla olmalı ki gelmişler.

Bizim yer altı kömür işçilerimiz, yeni düzenleme (torba yasa) ile birlikte ayda yaklaşık 2.000 lira kazanıyorlar. 12 ayda 24 bin lira yapar. Bugünün hesabıyla 10 bin 812 dolar eder.¹³

Öte taraftan üyesi olmaya çalıştığımız ama çoğumuzun istemediği Avrupa Birliği ülkeleriyle ölümlü iş kazası oranlarını karşılaştırdığımızda Türkiye muazzam bir yere sahip!

Avrupa Birliği ortalaması istihdam edilen 100 bin kişi başına 2,1 ölümlü iş kazası; en düşük oran Hollanda’da: 0,9. Türkiye’yi saymazsak en yükseği de Güney Kıbrıs’ta: 4,9. Türkiye’de ise her 100 bin çalışan başına 14,3 ölümlü iş kazası düşüyor.¹⁴ Üstelik bu rakamlar 2010 yılı verilerinde bu şekilde. Bu sene sonu yapılacak bir hesaplama, madencilikte ILO’ya veri bildiren ülkeler arasında ilk sırada yer alan Türkiye’nin yerini sağlamlaştırabilir.¹⁵

******************

Bu madenleri çıkarmalıyız. Refahımız buna mecbur. Belki de… Ancak muasır medeniyetler seviyesine yalnızca ölümleri azaltarak ulaşabiliriz.

Tüm maden şehitlerinin mekânı cennet olsun.

← Tüm yazılar

Mehmet Bora

Çalışma alanlarım.

Yazılar

Yayınlar

Projeler

Seçili çalışmalar

Son yazılar

Erguvan Aşkı

Madeniyet

Madeniyet